Qiblə Bucağı Necə Hesablanır? Xəritədəki Xətt Niyə Əyri Görünür

Qiblə xəritəsinə ilk baxanların çoxu eyni şeyə diqqət edir: mövqeyi ilə Kəbə arasındakı xətt düz deyil, əyridir. Nyu-Yorkda yaşayan biri daha da qəribə nəticə ilə üzləşir — qiblə şimal-şərqi göstərir, halbuki Məkkə xəritədə cənub-şərqdədir. İkisi də səhv deyil. Səbəb yer kürəsinin kürə, xəritənin isə müstəvi olmasıdır.

Qiblə bir istiqamətdir, marşrut deyil

Qiblə bucağı, dayandığınız nöqtədən Kəbəyə gedən ən qısa yolun başlanğıc istiqamətidir və həqiqi şimaldan saat əqrəbi istiqamətində dərəcə ilə ölçülür. Sıfır şimal, doxsan şərq, yüz səksən cənub, iki yüz yetmiş qərbdir. Buradakı açar söz başlanğıcdır: kürə üzərində irəlilədikcə istiqamət tədricən dəyişir, lakin namazda vacib olan dayandığınız yerdəki istiqamətdir.

Kəbənin koordinatları və hesabın özü

Hesab iki nöqtənin en və uzunluq dairəsi ilə aparılır. Kəbə 21,4225 şimal enliyi və 39,8262 şərq uzunluğundadır. Düstur sferik triqonometriyadan gəlir: uzunluq fərqinin sinusu və kosinusu enliklərin sinus və kosinusları ilə birləşdirilir və nəticənin arktangensi götürülür. Alınan qiymət mənfi yüz səksən ilə artı yüz səksən arasında olur və üç yüz altmışa görə normallaşdırılaraq pusula bucağına çevrilir. Eyni düstur yer üzünün hər nöqtəsi üçün işləyir.

Yer kürədir: ən qısa yol böyük dairədir

Kürə üzərində iki nöqtə arasındakı ən qısa yol, hər iki nöqtədən və kürənin mərkəzindən keçən müstəvinin kəsdiyi qövsdür. Buna böyük dairə deyilir. Ekvator böyük dairədir, bütün meridianlar da böyük dairədir, lakin ekvatordan başqa paralellər deyil. Avropadan Amerikaya uçuşların Qrenlandiya üzərindən keçməsinin səbəbi budur — o marşrut xəritədə uzun görünsə də əslində ən qısasıdır.

Bəs xəritədə niyə əyri görünür?

Geniş yayılmış xəritələr Merkator proyeksiyasından istifadə edir. Bu proyeksiya bucaqları saxlayır, lakin sahə və məsafələri təhrif edir; qütblərə yaxınlaşdıqca təhrif artır, Qrenlandiya Afrika boyda görünür. Merkator xəritəsində düz xətt çəksəniz, sabit pusula bucağı ilə gedilən yolu alarsınız. Bu yol həqiqətən düzdür, amma ən qısa deyil. Ən qısa olan böyük dairə müstəviyə proyeksiya olunanda əyri görünür. Yəni əyrilik həqiqətdə deyil, xəritədədir.

Nyu-Yorkdan qiblə niyə şimal-şərqdir?

Nyu-York üçün qiblə bucağı 58,5 dərəcədir, yəni şimal-şərq; Kəbəyə məsafə 10.307 kilometrdir. Kürə üzərində Nyu-Yorkdan Məkkəyə gedən ən qısa yol cənub-şərqə deyil, Şimali Atlantika üzərindən şimal-şərqə uzanır. Bunu qlobus üzərində iplə özünüz yoxlaya bilərsiniz: ipi iki nöqtə arasında dartdıqda şimala doğru əyildiyini görəcəksiniz. Eyni təəccüblü nəticə cənub yarımkürədə də var: Yohannesburq üçün qiblə 14,6 dərəcədir, yəni demək olar ki, tam şimal.

Bir neçə şəhərdən real bucaqlar

Saytdakı hesablardan bəzi nümunələr: İstanbul 151,6 dərəcə və 2.405 kilometr; London 119 dərəcə və 4.794 kilometr; Almatı 246,7 dərəcə və 4.195 kilometr; Dakka 277,6 dərəcə və 5.172 kilometr; Cakarta 295,2 dərəcə və 7.921 kilometr; Tokio 293 dərəcə və 9.475 kilometr; Nyu-York 58,5 dərəcə və 10.307 kilometr; Yohannesburq 14,6 dərəcə və 5.446 kilometr. Göründüyü kimi qiblə hər yerdə cənub-şərq deyil; Məkkənin sizə görə harada olmasından asılıdır.

Məsafə necə hesablanır?

Kəbəyə məsafə həmin böyük dairə qövsünün uzunluğudur və haversin düsturu ilə hesablanır. Mahiyyətcə iki nöqtə arasındakı mərkəzi bucağı tapıb yer kürəsinin radiusuna vurmaqdan ibarətdir. Nəticə səth boyunca düz xətt məsafəsidir; yol və ya uçuş marşrutu həmişə daha uzun olur.

Həqiqi şimal, yoxsa maqnit şimalı?

Bu hesabın verdiyi bucaq həqiqi şimala görədir. Əlinizdəki pusula isə maqnit şimalını göstərir və ikisi arasında olduğunuz yerə görə dəyişən fərq var. Pusuladan istifadə edəcəksinizsə bu fərqi nəzərə almalısınız; əks halda şəhərdən asılı olaraq bir neçə dərəcədən on beş dərəcəyə qədər yanıla bilərsiniz.

QiblaTap necə hesablayır?

Saytımız hər şəhər üçün böyük dairə başlanğıc bucağını hesablayır və nəticəni həqiqi şimala görə göstərir. Eyni səhifədə maqnit pusulasında oxumalı olduğunuz bucaq və həmin şəhər üçün maqnit meyli də yazılıb. Xəritə görünüşündəki xətt düz parça deyil, əsl böyük dairə qövsüdür — buna görə bəzi şəhərlərdə nəzərəçarpacaq dərəcədə əyilir. Əyri gördüyünüzdə çəkim səhvinə deyil, yer kürəsinin həqiqi həndəsəsinə baxırsınız.